اين آيت فرستاد ( 1 ) ، گفت : سوگند خوردند به خداى ، * ( جَهْدَ أَيْمانِهِمْ ) * ، غايت سوگندشان . و نصب او بر مصدرى باشد لا من لفظ الفعل ، و مثله : أرسلها العراك ، اى ارسل الابل معترك ( 2 ) العراك . حق تعالى گفت : * ( بَلى وَعْداً عَلَيْه حَقًّا ) * ، نصب او بر مصدرى است محذوف الفعل ، و التقدير : بلى وعد اللَّه وعدا واجبا ، بلى خداى وعده داد وعدهء واجب بر او ، و لكن ( 3 ) بيشترينهء ( 4 ) مردم ندانند . و روا بود كه نصب او بر مفعول له باشد ، و التقدير : بلى يبعثهم لوعد وعدهم بالبعث . و در خبر هست ( 5 ) كه خداى تعالى گفت : كذّبنى ابن آدم و لم يكن له ان يكذّبني ، و شتمنى و لم ينبغ ( 6 ) له أن ( 7 ) يشتمنى ، گفت فرزند آدم مرا به دروغ داشت ، و او را نبود كه مرا بدروغ دارد ، و مرا دشنام داد ، و نشايد او را كه مرا دشنام دهد . امّا تكذيب او مرا اين است ( 8 ) كه سوگند خورد كه : من مردگان را زنده نخواهم كردن فى قوله : * ( وَأَقْسَمُوا بِاللَّه جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لا يَبْعَثُ اللَّه مَنْ يَمُوتُ ) * ، و امّا شتم او مراد آن است ( 9 ) كه گفت : اتَّخَذَ اللَّه وَلَداً . . . ( 10 ) ، خداى فرزند گرفت ، و انا الواحد الصّمد لم الد و لم اولد و لم اكن لى ( 11 ) كفوا أحد . قوله : * ( لِيُبَيِّنَ لَهُمُ الَّذِي يَخْتَلِفُونَ فِيه ) * ، اين « لام » تعلَّق دارد به فعلى كه * ( بَلى وَعْداً عَلَيْه حَقًّا ) * ، بر وى دليل است ( 12 ) ، و التقدير : و اقسموا باللَّه جهد ايمانهم لا يبعث اللَّه من يموت بلى ليبعثنّ وعدا عليه حقا ليبيّن . گفت كافران گفتند : خداى مردگان را زنده نكند ؟ جواب داد كه : بلى زنده كند ايشان را تا بيان كند براى ايشان آنچه ايشان در آن خلاف كردند ( 13 ) ، * ( وَلِيَعْلَمَ الَّذِينَ كَفَرُوا ) * ، و نيز تا بدانند كافران كه ايشان

--> ( 1 ) . جميع نسخه بدلها و . ( 2 ) . قم : تعترك ، لب : معتراك . ( 3 ) . آط ، آب ، آز ، آج ، لب : صبر كردند . ( 4 ) . جميع نسخه بدلها : بيشتر . ( 5 ) . آط ، آز ، آج ، لب : است . ( 6 ) . اساس : ينبغى ، به قياس با نسخهء آط ، تصحيح شد . ( 7 ) . لب : لأنّ . ( 8 ) . جميع نسخه بدلها : آن است . ( 9 ) . جميع نسخه بدلها : مراد آن است . ( 10 ) . سورهء يونس 10 آيهء 68 . ( 11 ) . آج ، لب : * ( لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ وَلَمْ يَكُنْ لَه ) * . ( 12 ) . جميع نسخه بدلها : دليل است بر او . ( 13 ) . آج ، لب : آنچه خلاف كردند .